Bezpieczeństwo energetyczne Polski

Abstract

Proces dążenia polskiej gospodarki rynkowej do liberalizacji oraz do dostosowania do wymogów Unii Europejskiej w efekcie ujawnił potrzebę szerokiej restrukturyzacji polskiego sektora energetycznego. Głównymi czterema nośnikami energii wykorzystywanymi dotychczas w Polsce i mającymi największe znaczenie dla gospodarki były: węgiel kamienny, brunatny, ropa naftowa oraz gaz ziemny. Węgiel jest podstawowym pierwotnym nośnikiem energii i wydobywany jest na terenie kraju w znacznych ilościach, natomiast zasoby gazu jak również ropy są niewystarczające. Rząd planuje zwiększenie zużycia gazu ze względu na jego zalety w porównaniu z innymi paliwami i nośnikami energii. W ubiegłym roku tj. 2003, zużycie gazu płynnego w Polsce wzrosło o, ponad 25%, czyli najwięcej w Europie. Gaz jest importowany z Rosji, a także w bardzo niewielkich ilościach z Niemiec, Danii i Norwegii. Dążenie do dywersyfikacji źródeł dostaw gazu (jak również ropy naftowej) jest kwestią priorytetową, zapewniającą bezpieczeństwo energetyczne kraju. PGNiG SA obsługuje kompleksowo jeden z głównych podsystemów energetycznych kraju i wykonuje zadania zmierzające do zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego kraju w zakresie ciągłości dostaw gazu do odbiorców oraz utrzymania niezbędnych rezerw. W świetle zawartych przez PGNiG S.A. długoterminowych kontraktów z klauzulą „take or pay" szczególnym zagrożeniem może stać się obowiązek świadczenia usług przesyłowych przez Spółkę dla wszystkich podmiotów uprawnionych bez względu na źródło pochodzenia gazu. Kolejnym dużym zagrożeniem dla PGNiG S. A. na rynku krajowym będzie konkurencja ze strony dużych niemieckich koncernów energetycznych takich jak E.ON, Ruhrgas, RWE, będących w stanie, w przypadku odmowy dostępu do sieci PGNiG S.A., budować gazociągi bezpośrednie do największych obecnych i potencjalnych klientów Spółki.
Autorzy: Joanna Ogrodniczak, Bartłomiej Surowski, Mateucz Surowski

1. POLITYKA ZAGRANICZNA POLSKIEGO RZĄDU

W listopadzie 1990 r. minister przemysłu przedłożył na posiedzeniu Sejmu opracowanie “Założenia polityki energetycznej Rzeczypospolitej Polskiej na lata 1990–2010”. Zaproponowano w nich między innymi: całkowitą likwidację eksportu energetycznego węgla kamiennego, intensywny program likwidacji kopalń węgla kamiennego przy jednoczesnym znacznym imporcie węgla energetycznego, zasadnicze zwiększenie w gospodarce energetycznej Polski udziału gazu ziemnego i paliw płynnych i w związku z tym znaczny wzrost importu tych nośników energetycznych. "Raport w sprawie dostaw gazu ziemnego do roku 2010" z lipca 1992 r., opracowany przez MPiH i PGNiG. Stwierdzał m.in., że dla uniknięcia katastrofy energetycznej konieczne jest doprowadzenie gazu z drugiego kierunku - z Morza Północnego.

1.1. KONTRAKT JAMALSKI – 1993 ROK

Zawarte 23 sierpnia 1993 r. porozumienie między rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Federacji Rosyjskiej o budowie systemu gazociągów dla tranzytu gazu rosyjskiego przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i dostawach gazu rosyjskiego do Rzeczypospolitej zakładało, że PGNIG S.A. oraz rosyjska spółka akcyjna Gazprom będą założycielami spółki powołanej w celu budowy i eksploatacji systemu gazociągów tranzytowych, a każdy z tych dwóch założycieli obejmie po 50% akcji w powyższej spółce. Intencją umawiających się stron było powołanie spółki EuRoPol Gaz z udziałem wyłącznie PGNiG S.A. i RSA Gazprom. Poprzez wprowadzenie do akcjonariatu EuRoPol Gazu jeszcze jednej spółki – Gas Trading S.A. została, więc złamana litera porozumienia międzyrządowego z 1993 r. Stan zakładany w tym porozumieniu - po 50% udziałów każdej ze stron - winien być przywrócony. Sprawą wprowadzenia Gas-Trading S.A zajęła się prokuratura. Nie były to jednak jedyne wątpliwości towarzyszące zawarciu umów ze strona rosyjską. Wprowadzenie trzeciego udziałowca (Gas Trading S.A.) zostało spowodowane poprzez zmianę w Kodeksie Spółek Handlowych. Nowy podział akcji przedstawiał się następująco: PGNiG -48%, Gazprom - 48%, Gas Trading - 4%. W ten oto sposób mniejszościowym, choć istotnym, udziałowcem spółki stała się firma Gas Trading związana z Aleksandrem Gudzowatym. Gas Trading odgrywa w EuRoPol Gazie języczka u wagi, praktycznie decydującego o podejmowanych decyzjach.

1.2. KONTRAKT „STULECIA” Z 1996 ROKU

„Kontraktem stulecia” został nazwany kontrakt zawarty pomiędzy Gazpromem a PGNiG na dostawę 250 mld m3 gazu z Rosji. Na jego podstawie, w latach 2000-2001 Polska miała sprowadzać 6,3-6,9 mld m3 gazu, co stanowiło około 2/3 krajowego zapotrzebowania i ponad 80% importu. W kolejnych latach wartość ta miała stale rosnąć: w 2002 roku zobowiązano się do odbioru 6,5 mld m3 gazu, w 2003 - 8,5 a od roku 2010 – 14,5 mld m3. Głównymi wadami kontraktu jamajskiego były: bezwarunkowa klauzula „bierz lub płać” („take or pay”, czyli konieczność płacenia nawet za nieodebrany gaz.), zobowiązanie do nieobniżania minimalnego poziomu rocznego odbioru gazu, zakaz reeksporu zakupionego gazu, brak możliwości okresowego przerwania dostaw na żądanie odbiorcy („interruptibility clause”) bez poniesienia sankcji finansowych, zbyt duże ilości roczne i kontraktowe – tzw. „przekontraktowanie”, brak zabezpieczeń przed dostawą gazu substandardowego, niska elastyczność cenowa oraz ograniczenie możliwości poboru gazu przez PGNiG z rurociągu jamalskiego do około 3 mld m3 rocznie, bez względu na zakontraktowane wielkości.

1.3. PRóBY DYWERSYFIKACYJNE

Realizując politykę Rządu w zakresie dywersyfikacji dostaw gazu PGNiG S.A. zawarła w dniu 5 maja 1999 r. z Norweskim Komitetem Negocjacyjnym ds. Gazu Ziemnego Umowę o sprzedaży gazu w ilości 0,5 mld m3 gazu tzw. mały kontrakt norweski. Jest on z powodzeniem realizowany od października 2000 r. Negocjacje w sprawie tzw. dużego kontraktu rozpoczęły się krótko po podpisaniu małego kontraktu w maju 1999 r. We wrześniu 2001 r. podpisano kontrakt na dostawy 5 mld m3/rok, począwszy od 2008 r. Łącznie Polska miała odebrać 75 mld m3 gazu w ciągu kilkunastu lat. Dostawy miały odbywać się poprzez bezpośredni gazociąg poprowadzony ze złóż norweskich pod dnem Bałtyku. Budowa tego gazociągu była uwarunkowana przesyłem 8 mld m3 gazu, z czego 3 mld m3 na rynki skandynawskie. Pod uwagę brany był także tzw. wariant duński, w którym założono zbudowanie gazociągu nazywanego Baltic Pipe. Osiągnąłby on wymaganą opłacalność przy przesyle minimum 4 mld m3 rocznie.

1.4. ZAŁOŻENIA POLITYKI ENERGETYCZNEJ POLSKI DO 2020 ROKU

Na przełomie lat 1999 i 2000 skonstruowano polski projekt Ministerstwa Gospodarki „Założenia polityki energetycznej Polski do 2020 roku” W w/w dokumencie zdefiniowano dywersyfikację źródeł importu jako bezpośrednie infrastrukturalne połączenie z przynajmniej dwoma zagranicznymi złożami gazu ziemnego z różnych kierunków geograficznych za pomocą rurociągów przesyłowych przekraczających granice państwa. Określono także sposób osiągnięcia tego celu poprzez zawarcie długoterminowego kontraktu na dostawy do Polski ok. 5 mld m3 gazu rocznie, bezpośrednim połączeniem ze złożem eksportera, począwszy od 2005 r. W dokumencie tym przedstawiono również bilanse energetyczno - paliwowe poszczególnych nośników energii. Udokumentowane zasoby gazu ziemnego w Polsce, oceniane są na ok.110 mld m3. Według danych w Polsce w 1998 roku wydobyto ok. 3.7 mld m3 gazu ziemnego. Potencjalne, techniczne możliwości importu tkwią w systemie gazociągów z Rosji. Ich zdolności przesyłowe, po przeprowadzeniu niezbędnych prac modernizacyjnych, ocenia się na ok. 7- 8 mld m3 gazu rocznie. Istnieją także techniczne możliwości importu gazu z Europy Zachodniej w rejonie Zgorzelca, które po modernizacji mogłyby umożliwić import do ok. 1,5 mld m3. Łącznie w 2010 roku Polska będzie posiadała możliwość dostaw w wysokości ok. 17- 18 mld m3, przy technicznych możliwościach przesyłu większych dodatkowo o ok. 9 mld m3/a. W ten sposób, biorąc pod uwagę tylko pozyskanie krajowe i zagwarantowane źródła z importu, od roku 2010 mogą być pokryte krajowe potrzeby gazu ziemnego do wysokości ok. 26 - 27 mld m3. Oznacza to konieczność poszukiwania źródeł dodatkowych dostaw z importu na ok. 3 - 6,5 mld m3.

W 2010 r. dostawy gazu, zakontraktowane według stanu na lipiec 2001 r., dotyczą importu z Rosji (12,5 mld m3) i Danii (2 mld m3). Pozostałe podpisane kontrakty kończą ważność przed tą datą, a ich przedłużenie wymaga podpisania stosownych umów. Dostawy zakontraktowane na rok 2020 obejmują wyłącznie import z Rosji Przyjmując założenia rozwoju gospodarczego, opisane w Założeniach polityki energetycznej Polski do 2020 r., w tym prognozy dotyczące zapotrzebowania na gaz, import gazu w 2005 r. powinien wynieść od 11,4 do 13,6 mld m3. W lutym 2003 roku, Polska dysponowała podpisanymi kontraktami na import w 2010 r. 14,5 mld m3 gazu, w tym 12,5 mld m3 gazu rosyjskiego i 2 mld m3 gazu duńskiego (na podstawie umowy z lipca 2001 r.).

1.5. UMOWA WICEPREMIERA MARKA POLA ZAWARTA 12 LUTEGO 2003R. W WARSZAWIE

Po przeszło roku negocjacji 12 lutego 2003 r. Marek Pol podpisał protokół dodatkowy do porozumienia międzyrządowego z 25 sierpnia 1993 r. Analiza protokołu dodatkowego upoważnia do stwierdzenia, że strona rosyjska uzyskała znaczące korzyści. Uzyskała plan rozbudowy pierwszej nitki gazociągu jamalskiego razem z budową trzech dodatkowych tłoczni wraz z potwierdzeniem sposobu finansowania ze środków PGNiG S.A. Do najniższego poziomu sprowadzono wykorzystanie rurociągu jamalskiego dla potrzeb polskiego systemu gazownictwa. Nałożono na polski Urząd Regulacji Energetyki obowiązek zatwierdzenia taryfy i cen za przepływ gazu przez teren RP na bardzo niskim poziomie. W czasie 14 miesięcznych negocjacji ze stroną rosyjską zaniechano zupełnie realizacji podpisanych i obowiązujących do dziś umów z Danią i Norwegią - zatrzymując proces dywersyfikacji źródeł dostaw gazu - co stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa energetycznego państwa.