Działalność informatycznego koła naukowego ochrony zabytków FOCHUS

Abstract

Referat przedstawia działalność Informatycznego Koła Ochrony Zabytków „FOCHUS” od po-czątku jego założenia (kwiecień 2003 r.) do maja 2004 r. Koło interesuje się technikami kompute-rowymi stosowanymi w konserwacji, inwentaryzacji i projektowaniu, ale także twórczością plastyczną i historią architektury. Członkowie Koła poprzez organizację i udział w obozie pomiarowym w Henrykowie, plenerze artystycznym PLENART w Polanicy Zdroju, misji egiptologiczno – konserwatorskiej w Athribis (Egipt), szkoleniach i wykładach doskonalili umiejętności ar-chitektoniczne oraz zdobywali ponadprogramową wiedzę przydatną w przyszłej praktyce architek-tonicznej bądź pracy naukowej. Część zrealizowanych projektów planuje się uczynić cyklicznymi, a do kolejnych działań włączać nowych uczestników.
Autorzy: Justyna Pollak, Roman Orzeł

1.1. WSTĘP

Informatyczne Koło Naukowe Ochrony Zabytków „FOCHUS” przy Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej działa od kwietnia 2003 roku. Opiekunem Koła jest dr inż. arch. Jacek Kościuk. Grono zarządzające organizacją stanowią: Justyna Pollak, Agata Babis, Roman Orzeł i Gaweł Tyrała. Wszyscy jej członkowie to studenci głównie trzeciego roku specjalizacji Ochrona Zabytków, ale także studenci innych lat i specjalizacji. W organizowanych przez nas zadaniach uczestniczy do 25 osób.

Koło interesuje się tematyką wykorzystania technik komputerowych w konserwacji zabytków oraz w projektowaniu architektonicznym. Zajmujemy się również historią architektury oraz sztukami plastycznymi. Współpracujemy z Instytutem Historii Architektury, Sztuki i Techniki PWr, wrocławską ASP oraz uczelniami zagranicznymi. Członkowie Koła biorą udział w misji egiptologiczno - konserwatorskiej w Egipcie prowadzonej przez Uniwersytet w Kolonii. Nasze działania wspierane są często przez zaprzyjaźnione firmy, jak Henkel Ceresit Polska czy Integer S.A. Spotkania Koła odbywają się w wydziałowym laboratorium komputerowym lub poza uczelnią, gdzie korzystamy z gościnności zaprzyjaźnionych firm i pracowni.

1.2. OBóZ POMIAROWY, Henryków, lipiec 2003

Początkowym etapem naszej działalności był obóz pomiarowy, który odbył się w lipcu 2003 na terenie klasztoru cystersów w Henrykowie. Było to dla nas pierwsze zetknięcie się z problemami organizacji tego typu przedsięwzięcia, a pełny sukces zachęcił nas do dalszych działań w tym samym gronie. Zrealizowanie praktyki było możliwe dzięki uprzejmości i wsparciu finansowemu Kurii Wrocławskiej oraz Działu Studenckiego Politechniki Wrocławskiej.

W praktyce wzięło udział 13 studentów Wydziału Architektury, głównie II roku Ochrony Zabytków oraz dwóch opiekunów Koła z Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki PWr. Zadaniem była inwentaryzacja budynku mieszkalno – gospodarczego należącego do klasztoru cystersów w Henrykowie. Miała być ona sporządzona w formie dokumentacji CAD gotowej do wykorzystania do celów projektowych.[1]

Pomiary obiektu prowadzone były w 3 – osobowych, współpracujących ze sobą grupach. Część zadań poprzedzona była prezentacją i wykładami na temat specjalistycznych urządzeń i metod pomiarowych. W czasie zajęć na obiekcie poznawaliśmy kolejne elementy typowej inwentaryzacji architektoniczno - konserwatorskiej. Prace pomiarowe pozwoliły nam także na zapoznanie się ze strukturą i etapami budowy obiektu. Dokumentację pomiarową przekazano Kurii Wrocławskiej.

Obóz umożliwił uczestnikom nie tylko wykorzystanie w praktyce teoretycznej wiedzy zdobytej na uczelni, ale i rozszerzył ją o umiejętność posługiwania się sprzętem geodezyjnym. Zdobyliśmy także cenną umiejętność pracy zespołowej oraz współdziałania w grupie. Henrykowskie spotkania planujemy kontynuować.

1.3. PLENER ARTYSTYCZNY „PLENART”, Polanica Zdrój, sierpień 2003

W drugiej połowie sierpnia członkowie Koła - Gaweł Tyrała i Roman Orzeł we współpracy z lokalnym Urzędem Miasta i Centrum Kultury zorganizowali plener artystyczny „PLENART”. Było to spotkanie ponad dwudziestu studentów z całej Polski zainteresowanych twórczymi poczynaniami w obrębie malarstwa, architektury rysunku, rzeźby, fotografii, a nawet muzyki. Uczestnicy reprezentowali kierunki: architekturę, historię sztuki, malarstwo, konserwację, kulturoznawstwo… Prowadzone były spotkania z mistrzami – nauczycielami. Był wśród nich prof. Zbigniew Horbowy, artysta zajmujący się projektowaniem szkła, rektor wrocławskiej ASP, który jednocześnie objął patronat honorowy nad całym wydarzeniem.

W trakcie jego wykładu w hucie szkła artystycznego uczestnicy pleneru zaznajomili się z technologicznym procesem powstawania szkła wykonywanego w sposób seryjny, ciągle jednak przy znaczącym udziale hutników. Słuchacze zapoznali się z także z właściwościami tego tworzywa, poznali tajemnice jego barwienia oraz praktycznego przenoszenia projektu w świat rzeczywisty. Drugie oblicze szkła - autorskie i osobiste, ukazał polanicki artysta plastyk Stefan Sadowski. Uczestnicy pleneru poznali dokładnie jego warsztat: urządzenia służące do cięcia szkła, sposób wykonywania gipsowych form, piec służący do wypalania zaprojektowanej już formy. Wizytę w pracowni artysty poprzedzał plenerowy wykład na temat współczesnego szkła artystycznego. Dwa wykłady wygłosił także wrocławski historyk architektury prof. dr hab. inż. arch. Ernest Niemczyk (Instytut Historii Architektury, Sztuki i Techniki PWr). Pierwszy z nich dotyczył kultury kręgu Ameryki Południowej. Tematem drugiego był współczesny mebel, jego geneza, forma i ergonomia. Temat ten powrócił podczas dyskusji, jaką sprowokowała wizyta Bogdana Wieczorka, artysty plastyka, asystenta na Wydziale Architektury Wnętrz i Projektowania Przemysłowego na wrocławskiej ASP. Odbył się również przegląd prac plastycznych, podczas którego udzielił on korekt.

Równolegle do wykładu odbywał się bogaty nurt działań o charakterze plastycznym. Nad tymi poczynaniami czuwał uznany malarz, prof. wrocławskiej ASP Józef Hałas, udzielając na bieżąco korekt powstających prac. W piwnicach zamieszkiwanego przez studentów gimnazjum funkcjonowała ciemnia fotograficzna, gdzie można było prowadzić eksperymenty w dziedzinie fotografii artystycznej.

Kulminacyjnym momentem była wystawa poplenerowa. Odbyła się ona w polanickiej Galerii Sztuki przy Miejskim Centrum Kultury. Przybyli na nią przedstawiciele władz miejskich, wiceburmistrz oraz radni, liczni mieszkańcy miasta, kuracjusze, wreszcie prasa lokalna.[2] Z pewnością wiele nauczyliśmy się od naszych mistrzów, ale także od siebie samych, rozwijając się w wymiarze osobowości i świadomości działania artystycznego. Dlatego też czekamy na kolejne spotkanie w sierpniu 2004 r. Czyżby „PLENART” stawał się wydarzeniem cyklicznym? Znaki na niebie i ziemi wskazują na to, że tak.

1.4 MISJA EGIPTOLOGICZNO – KONSERWATORSKA, Athribis (Egipt), luty – marzec 2003

W lutym i marcu 2004 roku dwie studentki należące do Koła: Agata Babis i Justyna Pollak otrzymały możliwość wzięcia udziału w międzynarodowej misji egiptologiczno-konserwatorskiej w Egipcie. Misja została zorganizowana przez Uniwersytet w Kolonii przy współudziale Egipskiego Supreme Council of Antiquities (SCA). Ze strony niemieckiej badaniami kierują epigraficy: prof. Christian Leitz (dyrektor projektu) oraz Rafed El-Sayed (dyrektor polowy). Stronę egipską reprezentuje dr Yahya El-Masry z Uniwersytetu El-Mansura. Głównym architektem i konserwatorem misji jest dr Jacek Kościuk z Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki Politechniki Wrocławskiej, który sprawował także bezpośrednią opiekę naukową nad polską grupą. W pracach uczestniczy także kierowany przez prof. Leisena zespół konserwatorów z Wydziału Konserwacji Kamienia i Koloru Uniwersytetu w Kolonii.

Uniwersytet w Kolonii, który zaprosił polskich studentów, finansował ich pobyt w Egipcie. Koszty przelotu pokryła Politechnika Wrocławska oraz sponsorzy zewnętrzni pozyskani dzięki staraniom Koła.

Terenem działania misji zaplanowanej na około 15 sezonów badawczych jest ptolomejska świątynia lwiogłowej bogini Repit w Athribis w Górnym Egipcie [3]. Obszar objęty koncesją to ponad 30 ha położonych w malowniczym miejscu u stóp skalistego płaskowyżu, na styku zielonych terenów uprawnych ciągnących się wzdłuż Nilu i obszaru pustynnego. W granicach koncesji leży także osada, której początki sięgają okresu przed-ptolomejskiego, która funkcjonowała aż do VI - VII wieku n.e. W czasach rzymskich sama świątynia została przebudowana na palatium Dioklecjana [4]. W okresie koptyjskim na terenie świątyni powstał klasztor, który może być zapewne identyfikowany z żeńską fundacją Shenuty wzmiankowaną jako położoną w obrębie wioski Athribis, na południe od tzw. Białego Klasztoru [5].

Tegoroczny program prac przewidywał kontynuację inwentaryzacji całego zespołu osadniczego i uzupełnianie mapy topograficznej terenu koncesji. Rozpoczęto także bardziej szczegółowe badania poszczególnych obiektów. Większość tych działań prowadzona była w międzynarodowych zespołach, co dla polskich studentów było doskonałym sprawdzianem nie tylko biegłości lingwistycznej, ale i umiejętności pracy w interdyscyplinarnym zespole. Stosowane metody badań umożliwiały skonfrontowanie uczelnianej wiedzy z praktycznym działaniem w terenie. Wielką zaletę dydaktyczną stanowiła moż-liwość praktycznego kontaktu ze sprzętem geodezyjnym najnowszej generacji i współczesnymi technikami pomiarowymi oraz badawczymi. Skromne możliwości finansowe naszego macierzystego Wydziału zapewne długo jeszcze nie pozwolą na wprowadzenie ich do procesu dydaktycznego.

W ramach zbierania danych do projektu rekonstrukcji świątyni Repit członkinie Koła wykonywały także samodzielne zadania badawcze. Zebrały i opracowały dane pozwalające na ustalenie kanonu wysokości rejestrów dekoracji na poszczególnych ścianach świątyni. Pozwoliło to na znalezienie zależności między nimi a całkowitą wysokością ścian. Wnioski z tego opracowania posłużą w przyszłości do rekonstrukcji fragmentarycznie zachowanych ścian. Kolejnym samodzielnie wykonanym zadaniem była wstępna rekonstrukcja architektonicznego porządku świątyni. Stosując zarówno pomiar bezpośredni, jak i fotogrametrię cyfrową bliskiego zasięgu, zebrano podstawowe wymiary zachowanych kapiteli oraz trzonów kolumn.

Prace te były nie tylko doskonałą lekcją antycznych technik budowy, ale także stanowiły swoisty sprawdzian umiejętności logicznego myślenia, stawiania hipotez badawczych i ich weryfikacji. Była to także niezwykle pouczająca lekcja wrażliwości i szacunku dla antycznej kultury. Pobyt był okazją do kontaktu z wieloma interesującymi ludźmi: architektami, egiptologami, konserwatorami, geologami, epigrafikami, którzy chętnie dzielili się swoją wiedzą i z pasją opowiadali o swoich doświadczeniach.

Dla samych uczestniczek była to nie tylko możliwość zdobycia dodatkowej wiedzy i doświadczenia, ale i niezapomniane przeżycie, które na lata będzie dla nich inspiracją do różnego rodzaju działań, rozważań, a być może i prac naukowych. Egipt ze swoją potężną starożytną cywilizacją to bowiem temat do którego już zawsze się wraca.

Po zakończeniu misji strona niemiecka poinformowała opiekuna naukowego polskiej grupy, że jest nie tylko zainteresowana kontynuacją współpracy ze studentami Kierunku Ochrona Zabytków na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej, ale chętnie gościć będzie nawet liczniejszą grupę studentów.

1.5. SZKOLENIA PRAKTYCZNE I WYKŁADY

Poszerzeniu wiedzy ogólnej i praktycznej służą organizowane szkolenia i wykłady. W grudniu 2003 roku dzięki uprzejmości firmy Henkel Ceresit Bau Technik w centrum szkoleniowym w Stąporkowie k/Kielc członkowie Koła i zaproszeni przez nich studenci Wydziału mieli okazję zapoznać się z szeregiem materiałów i technologii budowlanych stosowanych w konserwacji zabytków. Pobyt obejmował nie tylko wykłady, ale i możliwość własnoręcznego, praktycznego użycia tych materiałów pod okiem instruktorów. Wszyscy uczestnicy szkolenia uzyskali stosowny certyfikat potwierdzający zdobytą wiedzę i umiejętności.

Zapoznanie się z innym, tak często wykorzystywanym we współczesnej architekturze tworzywem – szkłem, było możliwe w trakcie zorganizowanego przez Koło ogólnodostępnego wykładu przygotowanego przez firmę Pilkington. Słuchacze mieli tutaj okazję rozszerzyć swoją wiedzę na temat właściwości szkła i jego prawidłowego stosowania w projektowaniu architektonicznym.

1.1 PODSUMOWANIE

Członkowie Koła Naukowego „FOCHUS” na bieżąco poszerzają swoje zainteresowania, wymieniają doświadczeniami i nowymi pomysłami, które w miarę możliwości starają się urzeczywistniać. Po każdym zrealizowanym projekcie urządzane są wystawy prezentujące osiągnięte rezultaty. Działania takie będą kontynuowane także w przyszłości. Wizyty w firmie Corian, Deitermann, kolejna praktyka inwentaryzacyjna w Henrykowie, Plenart 2004, udział w misji w Egipcie, to plany na najbliższy rok. Ich realizacja możliwa jest tylko pod warunkiem prężnego działania w grupie ciekawych świata ludzi, otwartych na każdy nowy pomysł i nowych członków.

2. ILUSTRACJE

2.1. FOTOGRAFIE

Autorzy: Justyna Pollak, Roman Orzeł

LITERATURA

[1] KOŚCIUK J., Inwentaryzacja komputerowa dla potrzeb konserwacji zabytków (wykład inaguracujny), w: Remo 2000. IX Konferencja Naukowo-Techniczna Problemy remontowe w budownictwie ogólnym i obiektach zabytkowych, Wrocław-Szklarska Poręba 2000, s. 19-39.
[2] JAŚKIEWICZ B., Plenart 2003, Gazeta Gmin 17 (2003), s.16. ORZEŁ R., TYRAŁA G., Plenart 2003, Gazeta Prowincjonalna 37 (2003), s.5.
[3] ARNOLD D., Temples of the Last Pharaos, Oxford 1999. EL-FARAG R., KAPLONY-HECKEL U., KUHLMANN K. P., Recent Archaeological Exploration at Athribis (Hw.t-Rpjjt), w: MDAIK 41, 1985, s. 1-8, pll. 4-17. EL-MASRY Y., More recent excavations at Athribis in Upper Egypt, w: MDAIK 57, 2001, s. 205-218, pll. 29-31. PETRIE , FLINDERS W.M., Athribis, BSAE 14, London 1908. KOŚCIUK J., Athribis/Wanninah - nowa misja konserwatorska w Egipcie z udziałem Polaków, Wiadomości Konserwatorskie, 14 (2003), s.83-91. EL-MASRY Y., EL-SAYED R., KOŚCIUK J., LEITZ CH., Preliminary Report on the 1st Season of Fieldwork of the Joint University of Cologne / Germany – Supreme Council of Antiquities Mission for the Site of Athribis (Nag e-Hamd / Sohag), ASAE 2004 (w druku).
[4] BORKOWSKI Z., Local cults and resistance to Christianity, w: Journal of Juristic Papyrology 20, 1990, 25-30.
[5] GARITTE G., Un couvent de femmes au IIIe siècle? Note sur un passage de la vie grecque de S. Antoine, in: (Hg.), Scrinium Lovaniense. Mélanges historiques E. Van Cuwenbergh, Louvain 1961