Sterowanie ruchem kolejowym a czynnik ludzki

Abstract

W artykule przedstawiono procesy sterowania ruchem kolejowym oraz rolę personelu operatorskiego. Zaprezentowano wyniki badań obciążenia psychofizycznego pracowników oraz organizacji pracy w nastawni Wrocław Główny WGA. Użyto metod opartych na analizie pracy i jej środowiska oraz subiektywnych odczuciach pracowników. Obciążenie dyżurnych było duże, a nastawniczych nieco niższe, jednakże metoda subiektywna nie ujawniła znacznych różnic między grupami. Zagrożenie monotonią oceniono na poziomie średnim akceptowalnym, co tłumaczy dlaczego obciążenie sterujących ruchem było niższe w porównaniu z maszynistami kolejowymi. Zaproponowano kilka usprawnień organizacji pracy oraz ukazano problemy rozwoju systemów sterowania ruchem w przyszłości.
Autor: Piotr OTRĘBA

1. WPROWADZENIE

Współczesny świat oparty o społeczny i terytorialny podział pracy, a zarazem o globalną integrację, przepływ informacji i materiałów nie może się obejść bez transportu. Ważną rolę odgrywa kolej, przeznaczona zwłaszcza do przewozu masowych ładunków oraz dalekobieżnego lub aglomeracyjnego transportu pasażerów. Ze względu na charakterystyki techniczne pojazdów (duża masa, wysoka prędkość, długa droga hamowania) oraz ograniczenia infrastruktury (przepustowość szlaków i stacji) stawiane są wysokie wymagania odnośnie bezpieczeństwa i bezkolizyjnego sterowania ruchem. W tym zakresie kluczową część systemu transportowego stanowi podsystem sterowania ruchem, na który składają się m. in. urządzenia torowe (zwrotnice, odcinki izolowane, czujniki), sygnalizatory (semafory, tarcze ostrzegawcze i manewrowe), układy zależnościowe (komputery, przekaźniki, mechaniczne skrzynie zależności), urządzenia łącznościowe i pomocnicze oraz personel.

Głównym zadaniem sterowania ruchem jest zapewnienie sprawnego i punktualnego przejazdu przy zachowaniu zasad bezpieczeństwa tj. zapewnienia: aby na torze szlakowym (odstępie) znajdował się maksymalnie tylko jeden pociąg (poza pewnymi wyjątkami), nie ustawiano dróg sprzecznych i kolidujących, a także nie wysyłano pociągów na tory zajęte. Na stacjach, gdzie odbywają się manewry konieczne jest kierowanie również tą pracą przy zapewnieniu braku konfliktów z jazdami pociągowymi. Zwykle sterowanie odbywa się z nastawni, skąd możliwe jest centralne ustawianie dróg zwrotnicowych i podawanie sygnałów dla określonego obszaru (najczęściej stacji). Wypadki kolejowe obciążające podsystem sterowania powodowane są najczęściej błędem człowieka. Pokazuje to, iż największym ryzykiem obarczony jest czynniki ludzki.