Przeprowadzone badania pokazują, jakie czynniki wpływają na obciążenie personelu sterowania ruchem kolejowym. Są one nieco odmienne dla poszczególnych stanowisk pracy, jednakże ogólne obciążenie jest porównywalne. Natomiast w odniesieniu do maszynistów kolejowych, obciążenie psychofizyczne służb ruchu jest mniejsze. Warto zwrócić uwagę, iż na małych posterunkach często pracuje jeden dyżurny ruchu wykonujący wszystkie omówione czynności, co zmienia poziom obciążenia, należy więc podchodzić z ostrożnością do uogólniania wyników badań. Można zaproponować szereg rozwiązań poprawiających organizację pracy personelu ruchu, a tym samym minimalizujących prawdopodobieństwo pomyłek. Dużą część operacji stanowi telefoniczne przekazywanie danych o jadących pociągach. Posterunki połączone są dedykowanymi liniami służącymi w tym celu. W obecnym stanie techniki, gdzie proste urządzenia elektroniczne są stosunkowo niedrogie można by zautomatyzować przekazywanie tych danych między stacjami, wykorzystując istniejące łącza. Ograniczyłoby to popełnianie błędów, umożliwiało archiwizację danych oraz zmniejszyło obciążenie wynikające z przeprowadzania kilkuset krótkich rozmów, dając więcej czasu na pracę koncepcyjną i decyzyjną.
Na stacji Wrocław Główny istnieje zarówno system informowania podróżnych pokazujący jakie pociągi znajdują się na określonych torach jak również telewizja przemysłowa. Niewielkim nakładem możliwe byłoby zainstalowanie dodatkowego „wyjścia” tego systemu w nastawni, zapewniającego bardzo duży strumień potrzebnych informacji. W obecnym stanie, zwłaszcza w przypadku znacznych odchyleń i nasilenia ruchu, pracownicy muszą sięgać do dokumentacji, gdyż pulpit pokazuje jedynie zajętość torów, ale nie określa gdzie znajduje się jaki pociąg. Innym prostym rozwiązaniem byłoby wprowadzanie ścieralnej tabliczki, na której można by notować numery pociągów stojących na określonych torach. W celu wyrównania stopnia obciążenia należałoby wprowadzić rotację pracy, tak aby każdy pełnił różne obowiązki. Dyżurni ruchu mają takie same kwalifikacje w myśl obowiązujących przepisów[5], więc nie ma przeciwwskazań, aby się wzajemnie zastępowali, podobnie jest jeśli chodzi o nastawniczych obsługujących dwie części pulpitu.
Rozwój nowoczesnych, komputerowych systemów sterowania prowadzi do tworzenia centrów zarządzających ruchem nie tylko punktowo (na stacji) lecz liniowo obejmując dłuższe odcinki. Coraz więcej operacji staje się zautomatyzowanych, nie ma konieczności zajmowania się każdym jednym przypadkiem wjazdu/wyjazdu ze stacji, gdyż droga i sygnały mogą być ustawiane automatycznie. Rola operatora sprowadza się jedynie do interweniowania w przypadkach znacznych odchyleń lub konieczności zmiany realizowanego programu. Warto pamiętać, iż w takim wypadku może wzrosnąć zjawisko monotonii, obniżając wrażliwość na sygnały ostrzegawcze. Drugim problemem jest dobranie długości odcinka nadzorowanego przez jednego operatora, tak aby zapewnić odpowiedni poziom jego zaangażowania przeciwdziałający monotonii, a jednocześnie zdolność do objęcia sytuacji oraz rezerwę wydolności i uwagi na wypadek nieprzewidzianych okoliczności wymagającej dynamicznej regulacji zakłóconego ruchu. Jest to nowe, interesujące pole do podjęcia kolejnych badań nad tego typu systemami i ich interakcją z personelem.
Autor: Piotr OTRĘBA
LITERATURA
[1] KONARSKA M., Monotonia jako czynnik obciążenia podczas pracy – ocena ryzyka zawodowego, Bezpieczeństwo pracy, Warszawa, Centralny Instytut Ochrony Pracy, 3, 2003, 13-16.
[2] KOTERBA J., PALUCH R., Obciążenie fizyczne i psychiczne maszynistów elektrowozów, Ergonomia transportu, Kraków, Uniwersytet Jagieloński, 2001, 147-158.
[3] LENIOR T.M.J., Lenior T.M.J., Analyses of cognitive processes in train traffic control, Ergonomics, London,: Taylor & Francis, 1993, vol. 36, 3, 1361-1368.
[4] PALUCH R., 1985, Ocena zmęczenia na podstawie subiektywnego odczucia – kwestionariusz japoński,Warszawa, Bezpieczeństwo pracy, Centralny Instytut ochrony Pracy, 1985, 7-8, 3-6.
[5] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 16 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu stanowisk bezpośrednio związanych z prowadzeniem i bezpieczeństwem ruchu kolejowego i warunków, jakie powinny spełniać osoby zatrudnione na tych stanowiskach oraz prowadzący pojazdy kolejowe (Dz. U. Nr 212, poz. 2152, z późniejszymi zmianami).